Solana'da Bilmen Gereken 30 Temel Terim (Sözlük)

Solana'ya yeni geldiysen, ekosistemin terminolojisi başta yabancı gelir. Mint, ATA, lamport, slot, epoch, validator, rent... Bu sayfa bilmen gereken 30 temel terimi tek yerde topluyor; her terim için açıklama, ilgili J Tools aracı (varsa), ve nerede karşına çıkacağı belirtildi. Solana token oluşturmaktan bot çalıştırmaya, cüzdan yönetmekten yatırım yapmaya kadar her aşamada bu kavramlar iş başına çıkıyor.

1. SPL Token

Solana'nın token standardı. Ethereum'daki ERC-20'nin Solana karşılığı, ama altta hiç smart contract yazmana gerek yok. SPL Token program tüm token'lar için aynı runtime'ı çalıştırır. Yeni token oluşturmak için Solana token oluşturucu aracı tek formdan tüm parametreleri alır.

2. Mint Account

Bir token'ın "doğum hesabı". Supply miktarını, decimals'ı, mint authority'i ve freeze authority'i bu hesap tutar. Token'ın benzersiz adresi mint adresi olarak bilinir.

3. Mint Authority

Yeni token mintleyebilen tek hesap. Açık olduğu sürece sahip supply'ı sulandırabilir. Holder güveni için kalıcı olarak revoke edilir; Solana mint authority kaldırma aracı tek formdan yapıyor. İşlem geri dönüşsüz.

4. Freeze Authority

Token holder hesaplarını dondurabilen yetki. Açıksa sahip seninle eşit konuda; cüzdanını anında dondurabilir. Solana freeze authority kaldırma aracı bu yetkiyi kalıcı olarak kapatır.

5. Update Authority

Metadata (name, symbol, image, URI) değiştirebilen yetki. Açıksa token tamamen başka bir şeye dönüşebilir. Update authority kaldırma aracı ile kilitlersin.

6. Token Account

Bir cüzdanın belirli bir token'dan ne kadar tuttuğunu kayıt eden hesap. Her cüzdan + token çifti için ayrı hesap açılır.

7. ATA (Associated Token Account)

Cüzdan + mint adresi karışımıyla deterministik olarak türetilen standart token account. Solana ekosistemi token transfer'lerinin %99'u ATA üzerinden gider. ATA otomatik açılır, açılışı yaklaşık 0.002 SOL rent gerektirir.

8. Lamport

SOL'un en küçük birimi. 1 SOL = 1.000.000.000 lamport. Tüm fee hesaplamaları lamport bazlı; UI seviyede SOL'a çevrilir.

9. SOL

Solana ağının native token'ı. Network fee ödemek, rent yatırmak, stake etmek, ve token-2022 transfer fee gibi extension'larda SOL kullanılır.

10. Slot

Solana'nın en küçük zaman birimi (yaklaşık 400ms). Her slot için bir leader validator var, bu leader o slot'taki transaction'ları onaylar.

11. Epoch

432.000 slot'tan oluşan tam bir döngü (~2-3 gün). Her epoch sonunda stake reward'ları dağıtılır, validator skorları yeniden hesaplanır.

12. Validator

Solana ağını çalıştıran sunucular. Validator olmak için minimum 12.000+ SOL stake ve donanım gerekir. Reward'lar epoch başına dağıtılır.

13. Leader

Belirli bir slot'ta tx'leri onaylama yetkisine sahip validator. Leader schedule epoch başında belirlenir; her epoch'ta validator'ın stake oranına göre slot atanır.

14. Stake

SOL'unu validator'a delege ederek ağ güvenliğini desteklemek ve karşılığında reward kazanmak. Solana stake yıllık ~6-8% APY getirir.

15. Delegation

Stake'ini bir validator'a yönlendirme süreci. Delegate edildikten 1 epoch sonra aktif olur, reward kazanmaya başlar.

16. Rent

Bir hesabı on-chain'de tutmak için kilitlenen SOL miktarı. Hesap kapatıldığında rent geri verilir. SPL token hesabı kapatma aracı kullanılmayan ATA'ları kapatıp rent'i toparlar.

17. Compute Unit (CU)

Bir transaction'ın yapacağı işlem yükü için bütçe. Default 200K, max 1.4M CU. Karmaşık tx'ler için CU artırma talimatı şart.

18. Priority Fee

Network yoğunluğunda tx'inin daha hızlı işlenmesi için ödediğin ekstra ücret. Lamport-per-CU bazında hesaplanır.

19. Versioned Transaction (v0)

Solana'nın yeni nesil transaction formatı. Address Lookup Table'ları desteklediği için tek tx'te yüzlerce hesap referans verebilir. Modern SDK'lar default v0 kullanıyor.

20. Address Lookup Table (ALT)

Sık kullanılan hesap adreslerini compress eden bir tablo. v0 transaction'larında ALT kullanmak transaction boyutunu küçültür, daha fazla işlem sığar.

21. PDA (Program Derived Address)

Bir Solana program'ının deterministik olarak türettiği özel adres. Private key'i yok, sadece program imzalayabilir. Cross-program invocation'larda kullanılır.

22. Anchor

Solana program'ları yazmak için en yaygın framework. IDL (interface description) üretir, client-side TypeScript ile çağrılabilir.

23. Solana Program

Solana üzerinde çalışan smart contract. Stateless çalışır; veriyi PDA hesaplarına yazar. Anchor ile yazmak yaygın.

24. Bonding Curve

Pump.fun gibi launchpad'lerin token fiyatını supply'a göre matematik formülle ayarlama mekanizması. Alış fiyatı supply arttıkça yükselir. Pump.fun token oluşturma aracı bonding curve formatında launch için.

25. AMM (Automated Market Maker)

Order book yerine likidite havuzuyla çalışan DEX modeli. Raydium, Meteora, Orca AMM'dir. Fiyat formülle (x*y=k veya benzeri) belirlenir.

26. LP (Liquidity Provider)

Bir AMM havuzuna iki token'dan oranlı yatırım yapan kişi. Karşılığında LP token alır, swap fee'lerinden pay kazanır. Solana likidite oluştur ve buy aracı Raydium pool açmayı tek formdan yapar.

27. Pump.fun

En yaygın Solana memecoin launchpad'i. Bonding curve formatıyla launch eder, 85 SOL'a ulaştığında graduate olup Raydium'a geçer. Bonding curve mekaniği için Solana token rehberleri kategorisi'nde detaylı yazılar var.

28. Jito Bundle

Birden fazla transaction'ı atomik olarak çalıştıran Jito MEV protocol özelliği. Sandwich saldırılarına karşı koruma, ya da tek seferde çoklu işlem yapmak için. Bundle'lar Jito-Solana validator'larına özel mempool üzerinden gider.

29. Solscan / Solana Explorer

Solana on-chain veri tarayıcıları. Tx detaylarına bakmak, token holder listesini almak, mint authority kontrol etmek için Solscan standart araç.

30. Helius / RPC Sağlayıcı

Solana ağına bağlanmak için RPC endpoint sağlayan provider. Helius, QuickNode, Triton en yaygınları. Public RPC rate-limit'lidir; ciddi iş için ücretli plan zorunlu.

Sonraki adımlar

Bu 30 terim Solana ekosisteminin temelini oluşturuyor. Token oluşturmaya başlamak istiyorsan Solana token oluşturucu ile başla. Cüzdan oluşturmak için Solana cüzdan oluşturucu aracı. Daha fazla rehber için Solana etiket sayfası ve tüm araçlar için J Tools araç katalogu.

---

Sık aranan 6 terim daha

İlk 30 terim ağ mekaniğine bakıyor. Token alıp satarken günlük olarak karşına çıkan ama listede olmayan birkaç kavram daha var. Bunları bilmek seni çoğu tuzaktan korur.

31. Slippage (Kayma)

Bir swap emrini verdiğin an ile zincirde onaylandığı an arasında fiyatın değişmesi. Düşük likiditeli token'larda fiyat sen onay verene kadar oynar, emrin beklediğinden farklı bir fiyattan dolar. Slippage tolerance ayarı, kabul ettiğin maksimum sapmayı belirler: çok düşük tutarsan işlem geri döner, çok yüksek tutarsan kötü fiyata razı olursun. Swap aracı her işlem için bu toleransı ayrı ayarlamana izin verir. Doğru değeri seçmek için Solana slippage ayarı rehberine bak.

32. MEV ve Sandwich Saldırısı

MEV (Maximal Extractable Value), bot'ların işlem sıralamasını kendi lehine değiştirerek kâr çıkarması. En bilineni sandwich saldırısı: bot senin alış emrini görür, hemen öncesine kendi alışını sokar, fiyatı yukarı iter, sen pahalıya alırsın, bot arkandan satıp farkı cebe atar. Korunmanın bir yolu işlemi Bundled Trade ile Jito bundle olarak atmaktır; bundle atomik çalıştığı için araya emir sokulamaz. Detaylar MEV ve sandwich korunma yazısında.

33. Wrapped SOL (wSOL)

Native SOL'un SPL token sarmalı. Çoğu DEX ve havuz, SOL'u diğer token'larla aynı arayüzden işleyebilmek için wSOL ister. SOL'u wSOL'e sararsın, swap'ı yaparsın, sonra geri açarsın. WSOL Wrapper aracı wrap ve unwrap işlemini tek formda yapar. Mantığı için wSOL nedir, wrap ve unwrap rehberine göz at.

34. Airdrop

Bir token'ın çok sayıda cüzdana ücretsiz dağıtılması. Proje topluluk büyütmek, holder sayısı artırmak ya da erken kullanıcıları ödüllendirmek için yapar. Zincir tarafında airdrop, tek imzayla yüzlerce transfer demektir; manuel yapmak hem yavaş hem hataya açıktır.

35. Snapshot

Belirli bir andaki holder listesinin dökümü: hangi cüzdan ne kadar token tutuyor, kayıt altına alınır. Airdrop hak edenleri belirlemek, dağılımı ölçmek ya da bir token'ın ne kadar merkezi olduğunu görmek için kullanılır. İlk birkaç cüzdanın supply'ın büyük kısmını tutması kırmızı bayraktır. Ücretsiz snapshot almanın yolu için holder snapshot aracı yazısına bak.

36. Rug Pull

Proje sahibinin likiditeyi çekip ya da elindeki büyük supply'ı satıp token'ı dibe vurdurması. Genelde mint authority hâlâ açık, likidite kilitsiz ya da supply tek elde toplanmış token'larda olur. Bir token'ı almadan önce bu sinyalleri okumayı öğrenmek en iyi savunmadır; rug pull nasıl anlaşılır yazısı tek tek neye bakacağını anlatır.

Bir token güvenli mi diye merak ediyorsan önce mint ve freeze authority'nin kapalı olup olmadığına, sonra ilk cüzdanların supply payına bak. İkisi de temizse risk ciddi şekilde düşer.