Thuật ngữ Solana: 30 từ cần biết

Người mới bước vào Solana thường vấp ở từ ngữ trước khi vấp ở kỹ thuật. Mint, ATA, lamport, slot, epoch, validator, rent. Không từ nào tự giải thích được. Bộ thuật ngữ Solana này gom 30 từ thực sự xuất hiện hằng ngày, mỗi từ có một lời giải thích gọn.

Bộ thuật ngữ Solana bên dưới được sắp theo đúng cách mạng lưới được dựng lên, nên bạn có thể đọc một mạch hoặc nhảy thẳng tới chỗ đang mắc:

• Từ 1 đến 7: bản thân token, các quyền của nó và những tài khoản giữ số dư.
• Từ 8 đến 15: mạng lưới, tức lamport, slot, epoch, validator và staking.
• Từ 16 đến 23: một giao dịch tốn bao nhiêu và được lắp ráp ra sao.
• Từ 24 đến 30: giao dịch mua bán, các đợt mở bán và công cụ để bạn đọc tất cả những thứ trên.

1. SPL Token

Chuẩn token của Solana, tương đương ERC-20. Bạn không phải viết hợp đồng riêng: chương trình SPL Token chạy cùng một logic cho mọi token. Muốn tạo một cái, công cụ tạo token Solana gom hết tham số vào một biểu mẫu.

2. Mint Account

Tài khoản khai sinh của một token. Nó lưu tổng cung, số thập phân và ba quyền. Địa chỉ mint đồng thời là mã định danh duy nhất của token.

3. Mint Authority

Tài khoản duy nhất được phép phát hành thêm nguồn cung. Còn mở thì người nắm nó có thể pha loãng bất cứ lúc nào, nên để holder yên tâm, quyền này được thu hồi vĩnh viễn trước khi mở bán. Công cụ thu hồi quyền phát hành token làm việc đó trong một bước, và bước đó không thể hoàn tác.

4. Freeze Authority

Quyền đóng băng tài khoản của người đang giữ token. Nếu để mở, chủ token có thể khoá tài khoản của bạn tùy ý mà bạn không làm gì được. Công cụ thu hồi quyền đóng băng sẽ đóng nó lại.

5. Update Authority

Quyền sửa metadata: tên, ký hiệu và địa chỉ ảnh. Còn mở thì token có thể bị đổi thành một thứ khác hẳn. Thu hồi rồi thì metadata cố định vĩnh viễn, không ai đổi tên token được nữa.

6. Token Account

Tài khoản giữ số dư của đúng một ví cho đúng một token. Mint là token; token account là số dư của bạn ở token đó.

7. ATA (Associated Token Account)

Token account mặc định của một ví, có địa chỉ suy ra từ địa chỉ ví cộng với mint. Cùng một cặp luôn cho ra cùng một địa chỉ, nên người gửi tự tính được mà không cần hỏi bạn.

8. Lamport

Đơn vị nhỏ nhất của SOL, bằng một phần tỷ SOL. Phí được tính bằng lamport, nên khi quy ra SOL bạn thấy những con số nhỏ như 0,000005 SOL.

9. SOL

Đồng tiền của mạng lưới. Nó dùng để trả phí, đặt cọc rent và staking. Khi giao dịch trong pool, SOL thường được đổi sang phiên bản bọc gọi là wSOL, vì pool cần một token account còn SOL thuần thì không có.

10. Slot

Khung thời gian khoảng 400 mili giây để một validator được đề xuất khối. Không phải slot nào cũng có khối, nên chiều cao khối luôn thấp hơn số slot.

11. Epoch

Một chu kỳ khoảng 432.000 slot, tức chừng hai đến ba ngày. Thưởng staking và thay đổi uỷ quyền chỉ có hiệu lực ở ranh giới epoch chứ không tức thì.

12. Validator

Nút mạng xác minh giao dịch, tạo khối và nhận thưởng. Solana có vài nghìn nút như vậy, và cách chúng phân bố là thước đo mức phi tập trung.

13. Leader

Validator đang tới lượt dựng khối. Lịch được biết trước, nên phần mềm gửi giao dịch thẳng tới leader sắp tới.

14. Stake

SOL bị khoá lại để bảo vệ mạng lưới. Nó vẫn là của bạn, sinh ra phần thưởng và không dùng được trong lúc còn khoá.

15. Uỷ quyền (delegation)

Giao stake của bạn cho một validator mà không phải tự vận hành nút. Bạn vẫn nắm quyền kiểm soát số SOL, validator chỉ nhận thêm trọng số bỏ phiếu.

16. Rent

Số SOL một tài khoản khoá lại để được lưu trên chuỗi. Đây là tiền cọc chứ không phải phí: đóng tài khoản là lấy lại đủ. Ví giao dịch nhiều thường ôm hàng chục tài khoản rỗng, mỗi cái giữ tối đa khoảng 0,002 SOL, và công cụ đóng token account thu hồi tất cả trong một lượt. Nếu giao dịch hỏng vì rent, bài về lỗi insufficient funds for rent giải thích nguyên nhân.

17. Compute Unit (CU)

Đơn vị tính toán của một giao dịch. Mỗi lệnh đều tiêu tốn CU, và nếu bạn xin ít hơn mức cần thì việc thực thi đứt giữa chừng.

18. Priority Fee

Khoản phí cộng thêm tự nguyện, tính trên mỗi đơn vị tính toán, giúp giao dịch của bạn nhích lên đầu hàng đợi. Lúc mạng đông, nó làm tăng khả năng bạn vào được khối kế tiếp, nhưng không bảo đảm;bài về mức priority fee nên trả đưa ra con số cụ thể.

19. Versioned Transaction (v0)

Định dạng giao dịch hiện đại, hỗ trợ bảng tra địa chỉ. Nhờ nó, trong giới hạn 1.232 byte của một giao dịch, ta chứa được nhiều tài khoản hơn hẳn.

20. Address Lookup Table (ALT)

Bảng nằm trên chuỗi, lưu sẵn địa chỉ để giao dịch gọi bằng một chỉ số ngắn. Không có nó, một lệnh swap lớn sẽ vượt giới hạn kích thước.

21. PDA (Program Derived Address)

Địa chỉ thuộc về một chương trình và không có khoá riêng tư. Chỉ chương trình sở hữu mới ký được cho nó, nên không có khoá nào để bị lộ mà rút sạch tiền ra.

22. Anchor

Khung phát triển phổ biến nhất cho chương trình Solana. Nó cắt bớt rất nhiều mã lặp, và các mã lỗi từ 6000 trở lên chính là thứ bạn gặp trong giao dịch thất bại.

23. Chương trình Solana

Thứ mà các mạng khác gọi là hợp đồng thông minh. Chương trình không giữ trạng thái; trạng thái nằm ở tài khoản riêng, và đó chính là điều cho phép chạy song song. Chi tiết nằm trong tài liệu chính thức của Solana.

24. Bonding Curve

Công thức đặt giá dựa thẳng vào lượng token đã được mua. Người mua sớm trả rẻ hơn, mỗi lượt mua lại đẩy giá đi lên theo đường cong, nên đợt mở bán không cần pool dựng sẵn.

25. AMM (nhà tạo lập thị trường tự động)

Pool tính giá từ tỷ lệ giữa hai kho dự trữ thay vì khớp lệnh mua với lệnh bán. Raydium, Orca và PumpSwap đều chạy theo cách này.

26. LP (nhà cung cấp thanh khoản)

Người nạp cả hai phía của pool và nhận token LP làm biên nhận. Biên nhận đó bị đốt, bị khoá hay được giữ lại sẽ quyết định thanh khoản dễ biến mất tới mức nào.

27. Pump.fun

Bệ phóng nơi token giao dịch được ngay từ giây đầu tiên qua một bonding curve. Mua đủ lượng thì token chuyển sang pool thật, và từ đó giá do pool quyết định.

28. Jito Bundle

Nhiều giao dịch được gửi đi như một gói không thể tách rời, qua đường riêng của Jito. Hoặc tất cả cùng vào một block, hoặc không cái nào vào; bài về những gì một Jito bundle bảo đảm chỉ ra giới hạn của lời hứa đó.

29. Solscan / trình khám phá Solana

Giao diện để bạn đọc tài khoản, giao dịch và các quyền. Trước khi mua, nên xem mint trên trình khám phá khối Solscan.

30. Helius / nhà cung cấp RPC

Cổng để ứng dụng của bạn nói chuyện với mạng lưới. Endpoint công cộng bị giới hạn rất chặt; tải nặng thì phải dùng gói trả phí.

Dùng bộ thuật ngữ Solana này thế nào

Ba mươi từ trên bao quát phần nền tảng, và một bộ thuật ngữ chỉ thật sự có ích khi bạn đem nó soi vào một token có thật thay vì đọc một lần rồi thôi. Lấy bất kỳ địa chỉ mint nào, mở trong trình khám phá rồi rà từng dòng theo thứ tự: số thập phân, tổng cung, ba quyền. Nếu bạn bắt đầu từ con số không, hãy đọc trước bài giới thiệu Solana cho người mới.

---

Câu hỏi thường gặp về thuật ngữ Solana

Chỉ một nhóm từ nhỏ làm khó gần như mọi người trong tuần đầu. Dưới đây là câu trả lời ngắn gọn cho từng từ.

Lamport trên Solana là gì?

Lamport là đơn vị nhỏ nhất của SOL, giống như satoshi với Bitcoin. Một SOL bằng 1.000.000.000 lamport. Phí mạng thường chỉ vài nghìn lamport, nên bạn hay thấy những con số như 0,000005 SOL. Cái tên lấy từ Leslie Lamport, người có công trình đặt nền cho đồng thuận phân tán.

ATA là gì và vì sao nó tự sinh ra?

ATA là tài khoản giữ đúng một token cho đúng một ví. Địa chỉ của nó suy ra từ ví cộng với mint, nên cùng một cặp luôn ra cùng một địa chỉ. Lần đầu bạn nhận một token mới, tài khoản này được tạo và khoảng 0,00149 SOL bị khoá làm tiền cọc. Số đó vẫn là của bạn và quay về khi đóng tài khoản.

Rent có phải là phí không?

Không. Rent là tiền cọc cho chỗ lưu trữ trên chuỗi, và về đủ khi tài khoản được đóng. Một ví đã trao đổi nhiều token thường kéo theo hàng chục tài khoản rỗng, mỗi cái tối đa 0,002 SOL. Cộng lại thì đó là khoản đáng lấy về.

Slot và epoch có phải một không?

Không. Slot là một khung khoảng 400 mili giây; epoch gom chừng 432.000 slot thành hai tới ba ngày. Khác biệt này hiện rõ khi staking: phần thưởng và thay đổi uỷ quyền chỉ áp dụng ở ranh giới epoch.

Mint account khác token account ở chỗ nào?

Mint account là token; token account là số dư của bạn ở token đó. Mỗi token có đúng một mint account, chứa tổng cung, số thập phân và các quyền. Mỗi ví có một token account cho mỗi token, và trong đó chỉ ghi số lượng ví đó đang giữ. Đọc mint cho biết token có an toàn không, đọc token account cho biết ai đang giữ bao nhiêu.

Có cần biết những từ này trước khi mở bán token không?

Cần khoảng tám từ: mint account, số thập phân, tổng cung, ba quyền, rent và priority fee. Đó đúng là các ô mà biểu mẫu mở bán yêu cầu, và cũng là thứ người mua kiểm tra sau đó. Phần còn lại trở nên hữu ích ngay khi có gì đó trục trặc, thường là lúc giao dịch hỏng hoặc số dư không hiện ra.

Ba từ đáng nhìn lại lần nữa

Có những mục dễ đọc lướt qua dù chính chúng quyết định giao dịch có trót lọt hay không.

Slippage là khoảng cách giữa giá bạn mong đợi và giá thực nhận khi lệnh swap chạy. Với token biến động nhanh, pool có thể dịch chuyển trong quãng từ lúc bạn ký tới lúc giao dịch xác nhận. Đặt mức dung sai quá chặt thì lệnh hỏng; đặt quá rộng thì bạn trả đắt. Công cụ hoán đổi token Solana cho phép chọn mức dung sai đó cho từng lệnh.

Jito bundle là nhiều giao dịch được gửi đi như một đơn vị nguyên tử: hoặc tất cả vào cùng một block, hoặc không cái nào vào. Bảo đảm ấy giúp những hành động phối hợp, như mua từ nhiều ví cùng lúc, đoán trước được thay vì chỉ khớp một nửa. Công cụ giao dịch theo lô dùng cơ chế này cho lệnh mua và bán, xếp nhiều ví vào mỗi bundle (mỗi bundle chứa được bao nhiêu lệnh mua tùy nền tảng), nên mỗi bundle vào trọn vẹn hoặc không vào.

PDA là địa chỉ không có khoá riêng tư, thuộc về một chương trình. Không ai ký tay cho nó được, chỉ chương trình sở hữu mới có quyền thực hiện thao tác trên nó. Nhờ vậy chương trình giữ trạng thái an toàn, vì không có khoá nào bị lộ để rút sạch PDA như với một ví thường.

Trước khi tin một token mới, hãy đọc mint của nó trên trình khám phá và kiểm tra xem quyền phát hành cùng quyền đóng băng đã bị thu hồi chưa. Bộ thuật ngữ Solana nói cho bạn biết các ô đó nghĩa là gì; bản ghi trên chuỗi mới nói chúng có thật sự an toàn hay không.

Từ định nghĩa sang thực hành

Sau định nghĩa là tới phần tính toán: bài hướng dẫn vốn hoá thị trường và FDV giải thích vì sao hai token cùng giá lại được định giá hoàn toàn khác nhau. Còn để chuyển từ đọc sang thử, hãy mở danh sách đầy đủ các công cụ: nhiều thuật ngữ ở trên có biểu mẫu riêng ở đó.