Câu hỏi về Solana: 15 giải đáp ngắn cho người mới

Từ lúc cài chiếc ví đầu tiên đến trước lệnh mua token đầu tiên, câu hỏi về Solana của người mới thường xoay quanh vài chuyện quen thuộc. Bài này chọn 15 câu hay gặp, trả lời mỗi câu trong vài dòng, và gần như câu nào cũng kèm bài viết đi sâu vào đúng câu đó.

Nếu cái tên Solana còn lạ, hãy đọc Solana là gì, hướng dẫn từ con số không trước. Ở đây mỗi câu hỏi về Solana chỉ nhận một câu trả lời ngắn, và bài không đưa ra những con số đổi hằng ngày như phí hay giá. Chi phí thật hiện trên màn hình công cụ trước khi bạn ký.

Câu hỏi về Solana trong ngày đầu: ví, SOL và phí

Solana trong hai câu

Solana là một blockchain công khai mà ai cũng dùng được, còn SOL là đồng coin gốc của mạng, dùng để trả phí cho mọi giao dịch. Mạng do các validator vận hành. Người giữ SOL có thể stake (ủy thác) cho validator, và validator nhận càng nhiều stake thì càng hay được chọn để ghi giao dịch mới.

Proof of History, cái tên bạn hay nghe, là một bản ghi đóng vai trò như chiếc đồng hồ mà ai cũng kiểm chứng được, giúp các validator xếp giao dịch theo cùng một thứ tự. Với người mới, biết chừng ấy là đủ. Chuyện staking có câu trả lời riêng ở phần câu hỏi thường gặp.

Mở ví và giữ cụm từ khôi phục

Phantom, Solflare và Backpack đều là ví Solana. Phantom và Solflare là ứng dụng tự lưu ký (self-custody), giữ khóa ngay trên thiết bị của bạn, và có cả tiện ích trình duyệt lẫn ứng dụng điện thoại. Hai ví khác nhau ở đâu thì xem so sánh ví Phantom và Solflare.

Trong lúc cài, ví sẽ hiện cụm từ khôi phục. Chép ra giấy, cất ngoại tuyến và đừng bao giờ đưa cho ai, kể cả người tự xưng là bộ phận hỗ trợ. Ai có cụm từ này thì làm chủ tiền trong ví. Nếu bạn làm mất nó, cũng không công ty nào khôi phục ví giúp được.

Địa chỉ ví thì khác hẳn. Đó là thông tin công khai, bạn đưa cho người khác để nhận SOL hay token mà không mất quyền kiểm soát gì.

Chuyển SOL từ sàn về ví

Mua SOL trên một sàn giao dịch có niêm yết SOL, rồi rút về địa chỉ ví của bạn và chọn mạng Solana. Chọn nhầm mạng khác có thể mất tiền, nên ô chọn mạng đáng kiểm tra hai lần. Hãy sao chép địa chỉ từ ví thay vì gõ tay, rồi đối chiếu vài ký tự đầu và cuối với màn hình ví.

Lần đầu, chuyển một khoản nhỏ để thử, thấy tiền về rồi mới chuyển phần còn lại. Nếu tiền chưa về, hãy lấy mã giao dịch trong lịch sử rút tiền của sàn và tra trên trình khám phá khối trước khi liên hệ hỗ trợ. Các bước theo từng màn hình nằm trong cách chuyển SOL từ sàn về ví.

Chi phí của một giao dịch

Chi phí trên Solana dễ hiểu hơn khi tách thành hai loại phí và, tùy trường hợp, một khoản đặt cọc.

• Phí cơ bản: tính theo từng chữ ký trong giao dịch.
• Phí ưu tiên (priority fee): không bắt buộc, giúp giao dịch được xếp lượt sớm hơn khi mạng đông.
• Tiền đặt cọc tài khoản: trả khi tạo tài khoản mới, ví dụ tài khoản token cho một token bạn chưa từng giữ, và được hoàn lại khi đóng tài khoản đó.

Định nghĩa của hai loại phí có trong tài liệu phí chính thức của Solana. Nên đặt priority fee bao nhiêu thì xem priority fee Solana bao nhiêu là đủ. Công cụ của j.tools hiện từng khoản chi phí trước khi bạn ký, nên bạn thấy tổng số trước khi bấm duyệt.

Tiền đặt cọc không phải khoản phí mất đi: nó nằm trong tài khoản cho tới khi tài khoản được đóng. Mọi khoản phí thì đều trả bằng SOL, kể cả khi giao dịch chỉ chuyển một token khác. Ví chỉ có token mà không còn chút SOL nào thì không gửi được gì, nên hãy để lại ít SOL trong ví.

Câu hỏi về Solana khi tự tạo token

Tạo token

Công cụ Tạo token tạo một token SPL chuẩn từ một biểu mẫu duy nhất. Bạn điền tên, ký hiệu, số thập phân, tổng cung, logo và liên kết mạng xã hội, bật thêm tùy chọn thu hồi quyền nếu muốn, rồi ký một giao dịch. Toàn bộ nguồn cung về ví của bạn. Số thập phân mặc định là 9 và chọn được từ 0 đến 9.

Tên, ký hiệu và logo được ghi vào metadata đi kèm token, nên ví và trình khám phá khối hiện đúng những thông tin đó. Nếu không bật tùy chọn thu hồi, quyền mint và quyền freeze vẫn nằm ở ví đã tạo token. Toàn bộ quy trình có trong cách tạo token Solana không cần code, còn cách chọn số thập phân nằm trong bài chọn số thập phân cho token Solana.

Pump.fun và bonding curve

Coin tạo trên Pump.fun được giao dịch trên bonding curve ngay từ lúc ra đời, không ai phải nạp thanh khoản trước. Đường cong tự tính giá từ lượng dự trữ của nó: lệnh mua đẩy giá lên, lệnh bán kéo giá xuống. Khi những token cuối cùng trên đường cong được mua hết, đường cong hoàn tất, thanh khoản chuyển sang một pool PumpSwap và LP token của pool đó bị đốt, nên phần thanh khoản ấy không ai rút ra bằng LP token được.

Phí giao dịch trên Pump.fun không có một mức duy nhất mà chia bậc theo vốn hóa thị trường. Công cụ Pump.fun: Tạo token của j.tools phát hành coin trên đường cong và có thể kèm lệnh mua đầu tiên của người tạo. Các launchpad khác được so sánh trong những lựa chọn thay thế Pump.fun.

Quyền mint và quyền freeze

Quyền mint (mint authority) là tài khoản được phép tạo thêm token; không còn quyền này thì nguồn cung cố định. Quyền freeze (freeze authority) có thể đóng băng một tài khoản token để số token trong đó không di chuyển được. Người mua cẩn thận xem hai quyền này trước tiên, vì quyền nào còn thì người giữ quyền vẫn dùng được nó bất cứ lúc nào.

Công cụ Thu hồi quyền mint đọc quyền mint hiện tại, kiểm tra ví đang kết nối có giữ quyền đó không, rồi đặt quyền về trống trong một giao dịch. Số dư hiện có không đổi, nhưng thao tác này không đảo ngược được, nên hãy làm sau khi đã mint xong nguồn cung cuối cùng.

Phía freeze có công cụ Thu hồi quyền freeze làm theo cùng cách. Khác biệt giữa các loại quyền nằm trong thu hồi các quyền của token Solana.

Mở pool thanh khoản

Token chỉ giao dịch được trên DEX khi có người mở một pool ghép nó với SOL hoặc token khác và nạp cả hai phía. Tỷ lệ hai phía lúc nạp quyết định giá đầu tiên; nạp ít thì pool mỏng, lệnh nhỏ cũng làm giá nhảy mạnh. Công cụ Tạo LP của j.tools mở pool trên Raydium, Meteora, Orca và PumpSwap, hiện chi phí trước khi bạn ký.

Giao dịch đầu tiên bắt đầu từ mức giá mà tỷ lệ ấy đặt ra, nên hãy tính kỹ hai phía trước khi nạp. Đốt hoặc khóa LP token nhận được khi mở pool thì thanh khoản ban đầu không ai rút ra được nữa. Các bước trên Raydium có trong cách tạo pool thanh khoản trên Raydium, còn ba lựa chọn cho LP token được so sánh trong đốt, khóa hay giữ LP token Solana.

Câu hỏi về Solana để giữ an toàn và swap token

Kiểm tra token trước khi mua

Trước khi mua, hãy xem bốn tín hiệu dưới đây. Gặp tín hiệu nào thì dừng lại cho tới khi hiểu lý do.

• Quyền mint vẫn chưa bị thu hồi.
• Quyền freeze vẫn chưa bị thu hồi.
• Thanh khoản trong pool rút ra được, vì LP token chưa đốt cũng chưa khóa.
• Nguồn cung dồn vào một nhóm nhỏ ví.

Quyền mint và quyền freeze của một token xem được trên trình khám phá khối như Solscan. Công cụ Snapshot holder lấy danh sách holder, cho thấy nguồn cung tập trung đến mức nào và đánh dấu ví nhà phát triển cùng các ví mới mà nó nhận diện được. Danh sách kiểm tra đầy đủ nằm trong kiểm tra token Solana lừa đảo qua 8 bước.

Không gặp tín hiệu nào trong bốn điều trên thì rủi ro giảm xuống, nhưng không biến mất. Chỉ bỏ vào số tiền bạn chấp nhận mất.

Nếu bạn là người tạo token, danh sách này áp dụng cho chính token của bạn, vì người mua cũng sẽ soi đúng bốn điểm ấy.

Đổi token này sang token khác

Công cụ Swap của j.tools tìm tuyến qua Jupiter, và trước khi bạn ký sẽ hiện báo giá, tuyến đi, price impact, lượng nhận tối thiểu và giới hạn trượt giá. Tuyến đi cho biết lệnh được khớp qua những pool nào. Bạn ký ngay trong ví của mình, nên token không rời tay bạn cho tới lúc bấm duyệt.

Price impact và giới hạn trượt giá hay bị dùng lẫn. Price impact là mức mà chính lệnh của bạn đẩy giá trong pool; pool càng mỏng hoặc lệnh càng lớn so với pool thì price impact càng lớn. Giới hạn trượt giá là khoảng lệch tối đa giữa giá khớp thật và báo giá; vượt quá mức đó thì swap bị từ chối.

Đặt giới hạn quá chặt hoặc thanh khoản đổi giữa chừng có thể làm báo giá thất bại. Khi đó hãy lấy báo giá mới rồi xem lại. Cách chọn mức phù hợp có trong cài đặt trượt giá trên Solana.

Câu hỏi thường gặp: từ an toàn của ví đến NFT

Dùng Phantom có an toàn không?

Phantom là ví tự lưu ký, giữ khóa trên thiết bị của bạn. Rủi ro thường đến từ ba chỗ: cụm từ khôi phục lọt vào tay người khác, giao dịch được duyệt mà không đọc, và đường link đi kèm token hay NFT lạ bỗng xuất hiện trong ví. Cứ để yên những token và đường link lạ đó, đừng bấm vào. Ví có thể ẩn các token bị nghi là spam; lý do token không hiện trong danh sách nằm ở token Solana không hiện trong ví Phantom.

Trước mỗi lần bấm duyệt, hãy đọc trên màn hình xem giao dịch sẽ làm gì với tiền của bạn. Trang web nào bạn không chủ động mở thì cứ đóng lại.

Tách biệt với chuyện token lạ, tài khoản token đã về số dư 0 có thể đóng bằng công cụ Đóng tài khoản token, và tiền đặt cọc của tài khoản quay về ví.

Airdrop trên Solana là gì, và tự gửi airdrop thế nào?

Airdrop là khi một dự án gửi token tới nhiều ví, thường chọn ví theo snapshot holder hoặc lịch sử hoạt động. Snapshot là bản chụp danh sách holder tại một thời điểm, phần mua thêm sau thời điểm đó không được tính. Airdrop kiểu đẩy (push) không cần bên nhận ký gì, nên một trang nhận airdrop đòi kết nối ví rồi ký thì đáng ngờ ngay từ đầu. Các kiểu airdrop và cách nhận ra trang nhận thưởng giả có trong airdrop crypto là gì và cách nhận biết.

Muốn tự gửi thì dùng công cụ Gửi hàng loạt để chuyển SOL hoặc token từ một ví tới một danh sách địa chỉ. Ví nhận nào chưa có tài khoản token thì công cụ tạo ngay trong cùng lượt gửi, chi phí do bên gửi trả, và mọi khoản chi phí được hiện ra trước khi tiền di chuyển.

Staking SOL có trả mức thưởng cố định không?

Không. Bạn stake bằng cách ủy thác SOL cho một validator từ ví có hỗ trợ staking; Phantom và Solflare đều có sẵn tính năng này. Phần thưởng trả mỗi epoch một lần và thay đổi theo tỷ lệ lạm phát của mạng, tổng lượng SOL đang được stake, thời gian hoạt động và mức hoa hồng của validator.

Stake chỉ bắt đầu và dừng ở ranh giới epoch, nên rút stake không xong ngay. Bài này không phải lời khuyên đầu tư.

Mainnet và devnet khác nhau ở điểm nào?

Mainnet là mạng thật, dùng SOL thật. Devnet dành cho việc thử nghiệm: token trên đó không đổi ra tiền được và sổ cái có thể bị đặt lại. Hai mạng tách biệt, nên SOL thử nghiệm không chuyển sang mainnet được. Muốn tập, hãy dùng devnet với Solana CLI và SOL thử nghiệm lấy từ faucet. Chi tiết từng mạng có trong tài liệu chính thức về các cluster của Solana.

Hãy coi devnet là nơi tập thao tác với Solana CLI, còn mainnet là nơi mọi lệnh đều dùng tiền thật. Công cụ của j.tools chỉ chạy trên mainnet, vì vậy khi dùng j.tools hãy bắt đầu bằng số tiền nhỏ.

NFT trên Solana có phải token SPL không?

Tùy chuẩn. NFT theo chuẩn Token Metadata là một tài khoản mint có nguồn cung 1 và 0 chữ số thập phân, kèm một tài khoản metadata, nên nó là một token SPL đặc biệt. NFT theo Metaplex Core là một tài khoản cho mỗi tài sản và không phải token SPL. Một ví có thể giữ cả hai loại, nhưng chương trình đứng sau mỗi loại là khác nhau.

Công cụ Tạo token chỉ tạo token thay thế được (fungible), không tạo NFT. Xem thêm trong bài NFT trên Solana là gì.

Đọc tiếp sau loạt câu hỏi về Solana này

Gặp thuật ngữ lạ thì mở bộ thuật ngữ Solana cho người mới ra bên cạnh. Mỗi câu trả lời ở trên đã được rút gọn, còn bài viết gắn kèm sẽ trả lời trọn vẹn câu hỏi về Solana đó.

Khi một câu trả lời ở nơi khác kèm theo con số về phí, giá hay tốc độ, hãy xem nguồn đó viết vào ngày nào. Những con số ấy đổi theo thời gian, còn cơ chế trong bài này thì ít đổi hơn nhiều.