Nguồn cung token Solana: cố định, giảm phát hay đúc thêm
Nguồn cung token được ghi lên chuỗi lúc tạo và đi theo dự án lâu nhất. So sánh mô hình cố định, giảm phát, đúc thêm cùng quyền đúc, số thập phân, phí chuyển.
Trong mọi quyết định lúc ra mắt một token trên Solana, nguồn cung token là thứ đi theo dự án lâu nhất. Thương hiệu thì làm lại được. Thanh khoản thì chuyển sang pool khác được, tên thì sửa được nếu quyền cập nhật còn mở. Nhưng ai được tạo thêm token, token rời khỏi lưu thông bằng cách nào và một token chia nhỏ tới đâu, ba điều đó được ghi lên chuỗi ngay khi token ra đời.
Các sai lầm về nguồn cung token cứ lặp lại theo ba kiểu. Kiểu thứ nhất: nguồn cung lớn tới mức giá mỗi token chẳng còn ý nghĩa gì. Kiểu thứ hai: quyền đúc (mint authority), tức quyền tạo thêm token, vẫn để mở sau khi ra mắt, nên người mua không bao giờ tin con số lưu hành. Kiểu thứ ba: cơ chế "giảm phát" chỉ là lời hứa, trên chuỗi chẳng có gì buộc nó xảy ra.
Bài này đi qua ba thiết kế mà người ta thật sự dùng trên Solana: cố định, giảm phát và đúc thêm được. Mỗi kiểu hứa với holder một điều khác nhau, và khoá lại những thứ khác nhau.
Vì sao phải chốt chiến lược nguồn cung token trước khi ra mắt
Trên chuỗi, nguồn cung được lưu dưới dạng một số nguyên, nhân theo số thập phân. Một token có nguồn cung một tỷ với 9 chữ số thập phân thực ra mang một tỷ nhân một tỷ đơn vị cơ sở trong bộ đếm của chuỗi. Số thập phân cũng quyết định đơn vị nhỏ nhất mà người ta giao dịch được.
Tạo token xong thì số thập phân không đổi được nữa. Bạn cũng không thể áp trần nguồn cung về sau, trừ khi thu hồi quyền đúc.
Chỗ hay bị nhầm là hai cơ chế thường được nhắc cùng nhau. Phí chuyển phải bật ngay lúc tạo token và không bao giờ thêm vào sau được. Còn đốt thì làm được trên mọi token, vào bất cứ lúc nào. Không phải thứ gì liên quan tới nguồn cung cũng phải thiết kế xong trước ngày ra mắt, nhưng phí chuyển thì có.
Thu hồi quyền đúc là quyết định một chiều. Đã tắt thì không ai, kể cả bạn, tạo thêm được dù chỉ một đơn vị. Hãy thử trên devnet trước khi làm thật trên mainnet.
Nguồn cung cố định, mô hình của Bitcoin
Token nguồn cung cố định có một mức trần ai cũng biết và không còn quyền đúc nào đang mở. Lượng bạn đúc lúc ra mắt cũng là toàn bộ lượng token sẽ có về sau.
Cứ hình dung một đợt in giới hạn: in xong bản cuối là đập bỏ bản khuôn, không ai in lại đúng loạt đó được nữa. Đây là câu chuyện dễ kể nhất với holder, và cũng dễ kiểm chứng nhất.
Mức trần 21 triệu BTC của Bitcoin là ví dụ kinh điển. Trên Solana, phần lớn memecoin và token cộng đồng đi cùng một lối: đúc toàn bộ nguồn cung một lần, thêm thanh khoản, rồi thu hồi quyền đúc. Từ đó ai cũng tự kiểm tra được mức trần trên explorer.
Đừng lấy USDC làm mẫu cho kiểu này. Trên Solana, USDC thuộc kiểu đúc thêm được: bên phát hành giữ quyền và đúc theo lượng dự trữ nằm ngoài chuỗi. Nên nguồn cung cố định hợp với token bán câu chuyện khan hiếm, không hợp với stablecoin.
Chọn nguồn cung cố định khi:
- Câu chuyện của dự án là sự khan hiếm: memecoin, đồ sưu tầm, fan token.
- Bạn không muốn gánh việc quản trị kéo dài sau khi ra mắt.
- Bạn muốn việc phân phối chứng minh được ngay trên chuỗi.
Cái bẫy: khá nhiều đội đúc xong, niêm yết xong, rồi quên thu hồi quyền đúc suốt mấy tuần. Trong khoảng đó explorer vẫn hiện quyền đúc đang mở, và người mua lặng lẽ rút đi. Cách tránh rất đơn giản: thu hồi ngay sau lần đúc đầu tiên.
Về công cụ, công cụ tạo token Solana cho phép thu hồi quyền đúc, thu hồi quyền đóng băng và khoá token thành bất biến ngay trong bước tạo. Nếu token đã có sẵn, công cụ thu hồi quyền mint tắt quyền đúc, còn công cụ khoá metadata token khoá tên, ký hiệu và hình ảnh.
Nguồn cung giảm phát: đốt token và phí chuyển
Token giảm phát có nguồn cung nhỏ dần theo thời gian. Có hai cơ chế làm việc này trên Solana, và chúng không thay thế cho nhau được.
Cơ chế thứ nhất là đốt. Một ví, một chương trình hoặc một quyết định của cộng đồng huỷ vĩnh viễn một phần nguồn cung. BONK từng đốt những khoản lớn theo quyết định của cộng đồng. Mỗi lần đốt là một giao dịch với số lượng hiện rõ, và tổng cung giảm hẳn, không lấy lại được.
Công cụ đốt token Solana dựng sẵn giao dịch đó cho ví của bạn. Các bước chi tiết, cùng ý nghĩa của việc đốt, nằm trong bài cách đốt token trên Solana.
Cơ chế thứ hai là extension phí chuyển của Token-2022. Theo tài liệu extension token của Solana, extension này giữ lại một tỷ lệ phần trăm trên mỗi lần chuyển. Khoản bị giữ không nằm ngay trên mint. Nó tích lại trong các tài khoản token phía nhận, có thể được gom (harvest) về mint, rồi ví nắm quyền rút phí mới là bên rút ra.
Cách vận hành chi tiết có trong tài liệu phí chuyển của Solana. Điểm đáng nhớ: nếu ví đó đốt số phí đã rút theo một lịch công khai, khối lượng giao dịch biến thẳng thành giảm phát. Cũng ví đó có thể dùng số phí để mua lại token hoặc nạp vào kho quỹ.
Công cụ tạo Token-2022 cho bạn đặt mức phí ngay lúc ra mắt. Hai chuẩn token khác nhau ở đâu thì xem bài Token-2022 hay SPL, chọn cái nào trước khi quyết.
Giữ phí ở mức thấp, từ 1% trở xuống, và công bố một lịch đốt có thật. Phí cao làm người ta ngại giao dịch. Còn phí đặt trên một token không có khối lượng thì chẳng đốt được gì.
Chọn nguồn cung giảm phát khi:
- Bạn muốn sự khan hiếm vượt ra ngoài một mức trần cố định.
- Token có khối lượng chuyển thật và đều đặn.
- Bạn đã có, và đã công bố, một kế hoạch đáng tin cho ví phí: đốt, mua lại hay nạp kho quỹ.
Phí chuyển áp lên mọi lần chuyển, kể cả lúc thêm và rút thanh khoản. Không phải loại pool hay router nào cũng hỗ trợ token Token-2022, nên hãy kiểm tra DEX và loại pool bạn nhắm tới trước khi ra mắt.
Nguồn cung đúc thêm được: khi nào nên giữ quyền
Token đúc thêm được vẫn để quyền đúc mở, trong tay một ví, một kho đa chữ ký (multisig) hoặc một chương trình. Stablecoin và nhiều token quản trị dùng kiểu này.
USDC, USDT và PYUSD là ví dụ rõ nhất. Bên phát hành đúc token khi tiền đi vào quỹ dự trữ, và đốt token khi tiền rời đi. Nguồn cung nở ra hay co lại theo dòng tiền ngoài đời thật.
Chọn nguồn cung đúc thêm được khi:
- Token là một quyền đòi có thể quy đổi, gắn với thứ nằm ngoài chuỗi.
- Bạn cần phần thưởng staking hoặc phân phối theo chương trình.
- Cộng đồng quản trị sẽ bỏ phiếu về chính sách tiền tệ.
Mặt bảo mật thì nói thẳng: ai nắm quyền đúc cũng pha loãng được mọi holder. Một ví nóng duy nhất giữ quyền đó là rủi ro chỉ chờ ngày xảy ra.
Mức tối thiểu là một kho đa chữ ký cần nhiều người cùng ký, ví dụ 3 trên 5 với Squads. Tốt hơn nữa là giao quyền cho một chương trình, nơi holder tự kiểm tra được luật đúc.
Nếu giữ quyền, hãy công bố địa chỉ ví hoặc program ID trên trang dự án. Một kho đa chữ ký kiểm chứng được thuyết phục hơn nhiều so với câu "cứ tin chúng tôi".
Chọn mô hình nguồn cung token hợp với dự án
Bảng dưới đây là điểm xuất phát nhanh. Hãy chỉnh lại theo chi tiết của dự án bạn.
| Loại dự án | Mô hình hợp nhất | Lý do |
|---|---|---|
| Memecoin, token cộng đồng | Cố định | Khan hiếm là toàn bộ câu chuyện. Thu hồi quyền đúc và quyền đóng băng ngay. |
| Token game hoặc token tiện ích có khối lượng thật | Giảm phát (phí Token-2022 cộng đốt) | Phí biến việc sử dụng thành sự khan hiếm. |
| Stablecoin, tài sản bọc | Đúc thêm được (đa chữ ký hoặc chương trình) | Nguồn cung bám theo dự trữ ngoài chuỗi. |
| Token quản trị có staking | Đúc thêm được (chương trình kiểm soát) | Phát thưởng cần một quyền còn mở. |
| Token tích điểm, khách hàng thân thiết | Đúc thêm được (ví bên phát hành) | Bên phát hành tạo token theo hành động của người dùng. |
Triển khai thực tế trên Solana
Trước khi ký giao dịch tạo token, hai con số và ba lựa chọn quyền sẽ định đoạt phần lớn tương lai của nó.
Số thập phân. 6 hợp với gần như mọi token, kể cả stablecoin và memecoin. 9 dành cho token gắn với SOL. BONK dùng 5. 0 dành cho token chỉ đếm theo đơn vị nguyên. Con số này không bao giờ đổi được, nên đọc kỹ bài số thập phân của token Solana, 6 hay 9 trước khi gõ.
Tổng nguồn cung. Công cụ tạo token nhận nguồn cung từ 1 tới 1.000 tỷ. Một con số tròn như 1 tỷ, 10 tỷ hay 100 tỷ đọc lên là có chủ đích. Một con số lẻ kiểu 847.392.141 đọc lên như đặt cho có.
Ba lựa chọn quyền. Công cụ tạo token đưa ra ba tuỳ chọn:
- Thu hồi quyền đúc: khoá mức trần. Bắt buộc nếu muốn nguồn cung cố định thật sự.
- Thu hồi quyền đóng băng: gỡ khỏi tay đội ngũ khả năng đóng băng tài khoản của bất kỳ holder nào. Các dịch vụ niêm yết và định tuyến đều soi điểm này.
- Khoá bất biến: khoá tên, ký hiệu và hình ảnh.
Thứ tự rất quan trọng. Đúc đủ toàn bộ nguồn cung, chuyển phần lớn vào thanh khoản và kho quỹ, rồi mới thu hồi. Nếu thu hồi trước khi đúc đủ, bạn không còn cách nào tạo thêm token để bơm vào pool.
Cách mở pool nằm trong bài cách tạo pool thanh khoản trên Raydium, còn ý nghĩa của từng quyền được giải thích trong bài thu hồi quyền của token Solana.
Sau khi phân phối xong, công cụ snapshot holder token quét các holder hiện tại, phân loại họ, cho thấy mức độ tập trung và xuất danh sách ra. Đó là điểm khởi đầu tốt cho một đợt airdrop, một lần kiểm tra vesting hay một khoản thưởng hồi tố.
Danh sách kiểm tra nguồn cung token trước khi thêm thanh khoản:
- Đã chọn số thập phân, và biết rằng nó vĩnh viễn.
- Đã đúc và phân phối tổng nguồn cung: thanh khoản, kho quỹ, phần vesting của đội ngũ, cộng đồng.
- Đã thu hồi quyền đúc, hoặc nếu buộc phải giữ thì để một kho đa chữ ký công khai nắm.
- Đã thu hồi quyền đóng băng, việc gần như lúc nào cũng nên làm.
- Đã khoá bất biến tên, ký hiệu và hình ảnh nếu thương hiệu đã chốt.
- Đã công bố địa chỉ token để người mua tự kiểm tra trước giao dịch đầu tiên.
Chiến lược nguồn cung token là một cuộc trao đổi mười phút. Nhưng mười phút đó quyết định token trông nghiêm túc hay không ngay trong giờ giao dịch đầu tiên.
Ra mắt trên devnet trước, kiểm tra trạng thái trên chuỗi khớp với kế hoạch, rồi mới lên mainnet với đúng những quyền mà chiến lược cần. Vốn hoá thị trường khác giá trị pha loãng hoàn toàn (FDV) ra sao thì đọc tiếp ở bài vốn hoá thị trường là gì và cách tính.
Câu hỏi thường gặp về nguồn cung token
Làm sao tạo token giảm phát trên Solana?
Chọn cơ chế trước. Muốn giảm phát tự động, hãy tạo một token Token-2022 với phí chuyển thấp, từ 1% trở xuống, và một ví nhận phí do bạn kiểm soát. Quyết định ví đó sẽ làm gì với số phí rút ra, rồi công bố lịch. Muốn giảm phát thủ công, cứ đốt thẳng nguồn cung. Dù chọn cách nào, hãy thu hồi quyền đúc để nguồn cung chỉ còn đi một chiều là xuống.
Cố định, giảm phát hay đúc thêm được, kiểu nào tốt hơn?
Tuỳ vào việc token phải làm. Hãy so bốn mặt: nguồn cung biến đổi thế nào theo thời gian, ai kiểm soát nó, nó phát tín hiệu gì tới người mua, và có đảo ngược được không.
Với stablecoin, việc giữ quyền đúc được xem là đáng tin, còn với memecoin thì đó là cờ đỏ. Về khả năng đảo ngược: thu hồi quyền là vĩnh viễn, số thập phân là vĩnh viễn, phí chuyển không thêm vào sau được, còn đốt thì không hoàn tác được.
Có những ví dụ nào về token giảm phát?
Các đợt đốt cộng đồng của BONK, những token Token-2022 có ví phí đốt theo lịch, và các kho quỹ mua lại rồi đốt. Chúng giảm phát vì một lệnh đốt hay một luật phí buộc điều đó xảy ra trên chuỗi, không phải vì whitepaper ghi như vậy.
Có đổi được nguồn cung sau khi ra mắt không?
Tăng thì chỉ được khi quyền đúc còn mở. Giảm thì luôn được, vì ai đang giữ token cũng tự đốt được phần của mình bất cứ lúc nào. Riêng phí chuyển thì không thêm vào sau được.
Có đổi được số thập phân về sau không?
Không. Số thập phân được ghi vào tài khoản mint lúc tạo token, và không có lệnh nào sửa nó. Nếu thật sự cần một con số khác, cách duy nhất là tạo token mới.
Memecoin có nên giữ quyền đúc không?
Không, hãy thu hồi. Một quyền đúc còn mở trên memecoin là cờ đỏ trong mắt người mua, và giải thích bao nhiêu cũng khó xoá ấn tượng đó.
Nếu đang bắt đầu từ con số không, đọc bài tạo token Solana từng bước một cùng bài meme coin là gì và vì sao đa số thất bại. Thêm thanh khoản xong, chuyện xử lý LP token nằm ở bài đốt, khoá hay giữ LP token.
